Najpopularniejsze techniki wykorzystywane w szerzeniu dezinformacji

„Znajomy lekarz powiedział mi, jak to naprawdę było z…”, „Sąsiadka widziała, jak migranci…”.

Każdy z nas spotkał się z podobnymi wypowiedziami w internetowych dyskusjach. Nie są one wcale niewinne i nieszkodliwe, ponieważ za ich pomocą często uwiarygadnia się przekaz dezinformacyjny. Manipulacja ma celu wywołanie skrajnych emocji u odbiorców czy też powiązanie dwóch niezależnych wydarzeń, aby uzyskać fałszywe potwierdzenie.

Techniki manipulacji wywodzą się z erystyki, czyli sztuki prowadzenia sporów[1], której pierwotnym celem było wygrywanie dyskusji za wszelką cenę i dowodzenie swojej racji bez względu na obiektywną prawdę. Choć erystyka ma wiele wspólnego ze starożytną filozofią sofistów[2], to jej elementy są obecne również w procesie tworzenia i rozpowszechniania  dezinformacji. Wykorzystywanie technik manipulacji czyni dezinformację bardziej skuteczną, a tym samym bardziej szkodliwą. W taki sposób aktorzy dezinformacji próbują zakłócać racjonalne myślenie, sprawiając, że podświadomie i niejako automatycznie uznajemy dane narracje za prawdziwe. Często jeszcze zanim zdążymy się nad nimi dobrze zastanowić.

Dlatego tak ważna jest umiejętność rozpoznawania technik manipulacji zanim zaczną wpływać na nasze postrzeganie rzeczywistości.

Najpopularniejsze techniki manipulacji

Analitycy OAD NASK podczas codziennej pracy najczęściej identyfikują przekazy zawierające poniższe techniki:

1. Dowód anegdotyczny

Ma formę anegdoty lub pogłoski. Najczęściej nie da się go zweryfikować. Może być też autentyczny i możliwy do sprawdzenia, lecz opiera się na obserwacji jednego przypadku, na przykład doświadczenia pojedynczej osoby. Bywa wykorzystywany do wyciągania wniosków, które z niego nie wynikają.

Niesprawdzone pogłoski służą często do polaryzacji grup społecznych, gdyż wywołują silne emocje u odbiorców, zanim jeszcze zostaną zweryfikowane.

Bezrefleksyjne opieranie się na dowodach anegdotycznych może stanowić zagrożenie, na przykład w przypadku podważania sprawdzonych metod medycznych. Szczególnie, gdy takie dowody uznaje się za ważniejsze niż badania naukowe oraz opinie ekspertów.

2. Hiperbolizacja

Hiperbolizacja polega na nadmiernym wyolbrzymianiu lub upraszczaniu danego zjawiska. To także nadawanie pojedynczym przypadkom rangi ogólnego trendu oraz przedstawianie sytuacji jako znacznie bardziej dramatycznej, groźnej, powszechnej lub bardziej znaczącej niż jest w rzeczywistości.

3. Manipulacja kontekstem

Manipulacja kontekstem polega na wykorzystywaniu ograniczonego fragmentu informacji w sposób, który znacząco zniekształca jej rzeczywisty, pierwotny wydźwięk. Najczęściej przybiera formy:

• prezentowania wyrwanych z kontekstu wypowiedzi, fragmentów artykułów, by potwierdzić fałszywą tezę. Zmienia całkowicie intencję pierwotnego autora przekazu;
• prezentowania starych materiałów (na przykład zdjęć, filmów) jako dokumentacji bieżących wydarzeń lub przypisywania ich do zupełnie innej lokalizacji;
• zestawiania prawdziwej informacji z sugestywnym nagłówkiem lub obrazem, co ma wywołać u odbiorcy błędne skojarzenie.

Technika ta była często wykorzystywana podczas incydentu z rosyjskimi dronami we wrześniu 2025 roku. Fałszywe przekazy z masową ewakuacją ludności były opatrywane wyrwanymi z kontekstu zdjęciami, które miały potwierdzać dezinformacyjną treść.

4. Treść nacechowana emocjonalnie

W tym przypadku przekaz, zamiast opierać się na faktach, dowodach i logicznej argumentacji, koncentruje się na emocjach. Kiedy odbiorca reaguje emocjonalnie, łatwiej jest nim kierować – może szybciej uwierzyć w daną narrację, udostępnić ją lub przyjąć określone stanowisko bez zastanowienia. Przekazy tego rodzaju cechują się na przykład wykrzyknikami, wulgaryzmami, licznymi emotikonami, a także szokującymi obrazami.

5. Pytanie naprowadzające

Pytanie naprowadzające w kontekście manipulacji to takie pytanie, które zawiera  tezę, założenie albo emocjonalny ładunek, który ma wpłynąć na to, jak druga osoba zinterpretuje sytuację lub co uzna za prawdziwe. Technika ta jest narzędziem wpływu – prowadzi rozmówcę „za rękę” do pożądanego wniosku, często bez jego pełnej świadomości.

Zidentyfikowałem manipulację – co dalej?

Istnieje wiele technik stosowanych przy tworzeniu dezinformacji. Należy pamiętać, że rzadko występują one pojedynczo. Zwykle przekazy dezinformacyjne konstruowane są za pomocą kilku z nich dla wzmocnienia efektu. Potrafią być też wyjątkowo subtelne, dlatego ich identyfikacja nie zawsze jest prosta. Warto jednak poświęcić czas, by nie dać się zmanipulować i nie rozpowszechniać fałszywych przekazów, gdyż te mogą przynieść skutki w realnym życiu, na przykład wywoływać niepokój społeczny, niszczyć zaufanie do instytucji publicznych oraz prowadzić do podejmowania błędnych decyzji.

Jeżeli zobaczysz fałszywe lub zmanipulowane materiały zgłoś je do zespołu OAD NASK za pomocą formularza.

 

Przypisy

[1] A. Schopenhauer, Erystyka. Sztuka prowadzenia sporów, przeł. K. Markiewicz, Warszawa: Wydawnictwo SBM, 2022

[2] P. Jaroszyński, Trzy starożytne koncepcje retoryki: sofiści, Arystoteles, stoicy, „Człowiek w Kulturze” 28 (2018), s. 219.